QUẢN LÝ HÀNH VI HƯỚNG NGOẠI CỦA TRẺ

trẻ khóc lóc ăn vạ khiến phụ huynh phiền lòng

✍️Thế nào là hành vi có vấn đề?

Mọi hành vi gây ra sự phiền toái, khó chịu hoặc gây hại cho trẻ hoặc người khác hoặc sai lệch so với chuẩn mực xã hội mà không phục vụ hiệu quả cho một mục đích có thể coi là hành vi có vấn đề.
Tại sao trẻ có hành vi có vấn đề (không phù hợp)?
Nói chung, mọi hành vi của con người đều có nguyên nhân mà chúng ta có thể giải thích được.
Có hai loại nguyên nhân chính là từ phía môi trường và từ phía sinh học.

✍️Tại sao hành vi có vấn đề xuất hiện?

Cơ chế làm cho hành vi xuất hiện đã được chứng minh về khoa học:

⚜️Kích thích từ bên trong cơ thể

Có những kích thích thông thường như đói, lạnh, rét, buồn đi vệ sinh, ngứa ngáy, đau bụng… mà đôi khi trẻ không đủ ngôn ngữ để diễn tả.
Một số trẻ có rối loạn về thị giác, thính giác, vị giác, cảm giác. Những rối loạn này khiến trẻ ăn uống bất thường, mắt hiếng hoặc lác, ngứa ngáy dẫn tới cào cấu
Những trẻ tự kỷ hoặc chậm phát triển có thể có những bức xúc, khó chịu trong người, hoặc lo lắng, bồn chồn, tức giận… mà trẻ không nói ra được và chúng ta không biết được. Khi có những sự khó chịu đó, trẻ biểu hiện ra ngoài bằng những hành vi gây hấn hoặc tự gây hại nhưng thực ra là để làm giảm những khó chịu trong cơ thể.

⚜️Gây chú ý

Con người luôn có nhu cầu được người khác chú ý, đặc biệt rõ nét ở vị thành niên và các “sao mới nổi” hiện nay.
Trẻ em có bản năng và có nhu cầu tự nhiên được chú ý từ người khác, đặc biệt là người chăm sóc, bố mẹ. Tuổi càng nhỏ, nhu cầu này càng lớn. Tuy nhiên, mong muốn được chú ý của trẻ thường gây phiền hà cho người lớn.
Vì thế, được chú ý là phần thưởng lớn, và ngược lại, không được chú ý là hình phạt rất lớn với trẻ.

⚜️Tiền đề – Hành vi – Hệ quả

Một yếu tố, kích thích nào đó từ bên ngoài môi trường hoặc bên trong cơ thể sẽ gây ra một hoặc một số hành vi. Ví dụ sự khó chịu trong người có thể khiến trẻ tự kỷ cắn tay, xé quần áo hoặc tấn công người khác.
• Khi một hành vi diễn ra, tùy theo hệ quả mà trẻ nhận được, hành vi đó có lặp lại hay không. Ví dụ trẻ bị ngã hoặc va nhẹ và khóc, ông bà chạy lại xuýt xoa. Lần sau nếu ngã tiếp thì trẻ sẽ khóc bất kể có đau hay không.
Ví dụ về Tiền đề ảnh hưởng đến Hành vi
– Vừa ngủ dậy trẻ không muốn ăn ngay, trong khi bố mẹ ép ăn cháo để còn đi học, trẻ sẽ chống đối lại việc ăn, không chịu ăn, khóc. Dần dần, chỉ thấy cháo là trẻ chống đối không chịu ăn.
– Ở nhà trẻ được chơi và được chiều chuộng, ngày đầu tiên đi học, cô giáo ép trẻ phải theo quy định của lớp nên trẻ sợ, lần sau chỉ nhìn thấy cổng trường là khóc thét, nôn ọe.
Ví dụ về Hệ quả tác động lên hành vi:
– Khi trẻ khóc, cả nhà đều “xuýt xoa” và quất quýt chiều theo mọi điều trẻ muốn, dần dần trẻ học được rằng muốn có gì đó thì chỉ cần khóc.
– Khi trẻ ho và nôn, mẹ tỏ ra lo lắng và quan tâm, hỏi han, cho ăn uống… Vì vậy, khi muốn thứ gì đó và mè nheo hoặc khóc không có tác dụng, trẻ sẽ nôn và ho.
– Trẻ hay đập đầu vào tường hoặc đập đầu vào đầu người khác mà không có lý do rõ ràng.
Ví dụ về Hệ quả tác động lên Hành vi.
– Có những lúc trẻ sắp xếp đồ và lau dọn nhà cửa. Bố mẹ thấy trẻ làm như vậy cho là bình thường nên không khen ngợi gì. Trẻ không được khuyến khích nên lần sau không làm nữa.
– Trẻ học giỏi và được điểm cao ở lớp. Bố mẹ khen ngợi và thưởng đồ chơi hoặc cho đi chơi. Trẻ cố gắng học giỏi để lần sau được đi chơi.

⚜️Bắt chước

Bắt chước chủ yếu là thông qua quan sát và lặp lại hành vi quan sát được: Trẻ em học cách nói và ứng xử thông qua quan sát cách bạn bè, anh chị, bố mẹ… nói chuyện và ứng xử.
Vì vậy, muốn thay đổi hành vi của trẻ, cần thay đổi điều mà trẻ quan sát được.
Bắt chước có thể sử dụng để dạy hành vi tốt, ví dụ như bố mẹ luôn nhẹ nhàng và không bao giờ đánh mắng thì trẻ cũng nhẹ nhàng với người khác.
• Bắt chước có thể sử dụng để phòng tránh hoặc giảm hành vi xấu thông qua việc thay đổi những điều trẻ quan sát được. Ví dụ bố mẹ thường muốn con chơi với những trẻ ngoan và học giỏi và tránh những trẻ hư.

⚜️Thiếu kỹ năng

Hầu hết mọi hoạt động sống của chúng ta đều cần đến kỹ năng và cần học để có kỹ năng đó.
• Khi trẻ chưa biết hoặc chưa học được các kỹ năng cần thiết trong những tình huống cụ thể, chúng có thể hành động theo cách mà chúng đã biết. Ví dụ, trẻ bị bắt nạt nhưng không biết tránh đi hay thông báo cho bố mẹ mà chỉ biết xông vào đánh lại.

⚜️Thói quen

Khi một hành vi đã diễn ra trong gia đình từ lâu và hành vi đó được coi là bình thường hoặc chấp nhận được, cho đến một giai đoạn hoặc lứa tuổi nào đó, hành vi đó trở thành có vấn đề hoặc không thể chấp nhận được.
• Ví dụ việc trẻ ăn uống nhiều và được bố mẹ cho ăn bất cứ thứ gì mà trẻ muốn, cho đến lúc trẻ thừa cân và béo phì, lúc đó hành vi ăn uống nhiều trở thành có vấn đề.

✍️Các kỹ thuật quản lý hành vi

⚜️Khen thưởng

Trong Khen thưởng, có hai phần chính là: 1. Để ý và khen thưởng hành vi tốt, ví dụ trẻ ngồi học hoặc biết chào khách khi ra về. 2. Để ý và khen thưởng khi hành vi có vấn đề không xảy ra, ví dụ trẻ không đánh em nữa
Ý nghĩa: – Thường thì người lớn chỉ để ý đến hành vi chưa tốt của trẻ mà chẳng mấy khi để ý đến hành vi đúng của trẻ. Ví dụ trẻ ngồi ngoan chơi đồ chơi thì bố mẹ không để ý cũng không nói gì, chỉ đến khi trẻ đập đồ hoặc ném đồ chơi thì mới quát. – Khuyến khích hành vi tốt để hành vi đó xảy ra nhiều hơn hiệu quả việc hiệu quả hơn là đi xử lý hành vi xấu. Giống như duy trì lối sống lành mạnh để giữ sức khỏe thì tốt hơn là chờ có bệnh rồi đi chữa. – Nếu không được khen ngợi mà chỉ bị mắng nhiếc, phê phán, trẻ dễ phát triển nhận thức tiêu cực vềbản thân, cho rằng mình kém cỏi, không làm gì nên hồn, dẫn tới chán nản, không phấn đấu.
Cách làm:
– Để ý quan sát hành vi tốt của trẻ. Lưu ý: Khái niệm về hành vi tốt tùy thuộc vào từng trẻ và hoàn cảnh. Ví dụ, với một trẻ hiếu động, việc ngồi yên một chỗ để chơi hoặc xem tivi có thể coi là hành vi tốt.
– Ngay khi hành vi tốt diễn ra, lập tức tỏ ra quan tâm, khuyến khích và khen ngợi trẻ.
– Phần thưởng hoặc sự khen thưởng phải phù hợp với hành vi tốt của trẻ, ví dụ hành vi nhỏ thì chỉ cần khen, hành vi tốt cần nhiều nỗ lực thì phần thưởng lớn

⚜️Dạy hành vi thay thế

Ý nghĩa:
– Nhiều khi trẻ có hành vi không phù hợp hay không đúng mực vì không biết hành vi đúng (thiếu kỹ năng). Ví dụ trẻ la hét hay khóc để được uống nước thay vì nói “con uống nước”/ “mẹ ơi cho con uống nước” hay chỉ vào cốc nước đối với trẻ không nói được
Cách làm:
– Ngay khi hành vi không phù hợp diễn ra (la hét để được uống nước), lập tức nói “con uống nước” hoặc cầm tay trẻ chỉ vào cốc nước (với trẻ không nói được).

⚜️Lờ đi hành vi có vấn đề

Ý nghĩa:
– Khi trẻ có quá nhiều vấn đề hành vi, không thể can thiệp một lúc tất cả mọi hành vi
– Có những hành vi chỉ xảy ra một lần và không có nhiều khả năng lặp lại cho nên việc nhắc nhở, trừng phạt chỉ làm cho trẻ nhớ hành vi đó hơn, do đó dễ lặp lại.
Cách làm:
– Quay mặt đi hoặc giả vờ như không biết đến hành vi trẻ đang thực hiện
– Lờ đi không phải là bỏ mặc trẻ. Chúng ta thể hiện sự quan tâm với trẻ khi trẻ ngoan và ứng xử đúng.
• Nên sử dụng khi:
– Khi hành vi nhằm thu hút sự chú ý của người khác.
– Khi nó ít có khả năng xuất hiện lại
– Khi nó không có khả năng gây hại cho ai hoặc cái gì

⚜️Thưởng quy đổi

Ý nghĩa:
– Không phải lúc nào cũng có thể thưởng hoặc phạt một hành vi nào đó. Ví dụ, bố mẹ cấm trẻ mở cửa tủ lạnh nhưng trẻ mở rất nhiều lần một ngày, không thể lần nào cũng nhắc nhở hoặc phạt. Bằng cách ghi lại những lần vi phạm, chúng ta có thể có cách phạt phù hợp.
Cách làm:
– Kẻ bảng để liệt kê hành vi theo giờ, theo ngày, theo tuần hoặc theo tháng tùy theo từng loại hành vi, tần suất (số lần) diễn ra và mức độ nghiêm trọng hay không.
– Treo hoặc để bảng thưởng quy đổi ở nơi dễ thấy và để trẻ luôn nhìn thấy.
– Khi đánh dấu tốt hay xấu, cho trẻ biết mình đã đánh giá như vậy.
Thống nhất với trẻ về phần thưởng hoặc hình phạt trẻ sẽ có khi có được một số lượng điểm tốt/xấu nhất định.

⚜️Trẻ không nhận được điều mình thích

Sự chú ý của bố mẹ hoặc những người chăm sóc khác (ông bà, người giúp việc, anh chị) là điều mọi trẻ đều thích.
Những thứ khác mà trẻ thích như đồ ăn (kẹo, bim bim, nước ngọt…), đi chơi, đi siêu thị…
Ví dụ, khi đi siêu thị, bé mè nheo đòi mua đồ chơi, mẹ không mua, bé khóc và giẫy ra sàn.

⚜️Thời gian tách biệt (Time-out)

Ý nghĩa:
– Đây là phương pháp hiệu quả nhất và được sử dụng phổ biến nhất trong can thiệp hành vi cho trẻ. – Đây là phương pháp dễ thực hiện, không gây hại gì hoặc phản ứng phụ gì
Cách làm:
– Khi trẻ phạm lỗi gì đó mà chúng ta cần cho trẻ biết đó là sai và phải dừng lại, ví dụ làm đổ/vỡ cái gì đó, yêu cầu trẻ ra đứng góc tường hoặc đứng đối diện bờ tường, hoặc yêu cầu trẻ vào phòng riêng nào đó không có phương tiện vui chơi giải trí.
– Nếu trẻ không chịu làm theo yêu cầu, có thể ép buộc trẻ ra đứng

✍️Lập kế hoạch thay đổi hành vi

☘️Hiểu về trẻ

Để có thể thay đổi hành vi của trẻ, chúng ta cần trở thành chuyên gia về con mình. Bước đầu tiên để trở thành chuyên gia về con mình là phải hiểu về con.
Có một số tiêu chí giúp chúng ta hiểu trẻ hơn: 1. Mức độ phát triển về trí tuệ; 2. Rối loạn mà trẻ mắc phải; 3. Khả năng ngôn ngữ; 4. Xu hướng tính cách:Hướng nội – Hướng ngoại; 5. Hay trầm buồn – Hay cáu giận; 6. Mức độ nhạy cảm (dễ bị tổn thương); 7. Những điều trẻ thích và không thích
Các dạng hành vi của từng loại rối loạn
• Chậm phát triển: – Các vấn đề về hành vi kỹ năng, ứng xử giao tiếp, tự phục vụ…
• Tự kỷ, Asperger và các rối loạn phổ tự kỷ (Autism): – Hành vi định hình lặp lại, gây hấn, tự gây hại bản thân như cắn xé, tấn công người khác, ăn uống, sinh hoạt bất thường
• Tăng động giảm chú ý (ADHD): – Tăng động, xung động, bột phát, liên tục hoạt động, lộn xộn, không nghe lời, gây hấn, đánh nhau

☘️Hiểu về bản thân mình

– Mình có phải là người nói nhiều? – Mình có phải người nóng tính? – Mình có phải người kiên nhẫn? – Mình có phải người dứt khoát?
Tính cách, mà cụ thể là cách ứng xử của người lớn có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình và hiệu quả khi dạy trẻ. Ý thức được những điểm mạnh và yếu của bản thân khi ứng xử với trẻ sẽ giúp gây thiện cảm và uy tín với trẻ nhiều hơn.

?Chú ý thái độ và lời nói của mình

Đôi khi mục tiêu của trẻ là làm cho người lớn tức điên lên để được chú ý, nếu chúng làm trò gì đó khiến cho người lớn nổi giận hoặc quát tháo thì chúng đã đạt được mục đích. • Nói chung khi xử lý hành vi của trẻ, giữ thái độ trung tính và giọng nói nhẹ nhàng nhưng dứt khoát, rõ ràng sẽ hiệu quả hơn.

?Tạo uy tín với trẻ

Giống như mối quan hệ giữa người lãnh đạo (sếp) và nhân viên, người lãnh đạo cần có uy tín và uy quyền với nhân viên thì mới bảo được nhân viên.
• Trẻ thường ngoan hơn và nghe lời cô giáo hơn vì cô giáo thường có quyền uy lớn hơn với trẻ.
• Uy tín và uy quyền có thể được tao ra bằng cách: hiểu trẻ, yêu thương, nhất quán và kiên quyết.
Đặt ra luật lệ
• Cần đặt ra luật lệ, quy định trong nhà. – Quy định về những hành vi trẻ được phép làm và không được phép làm – Quy định về phần thưởng cho hành vi tốt – Quy định về hình phạt cho hành vi xấu (không phù hợp)
• Thống nhất cách ứng xử với trẻ giữa tất cả các thành viên trong gia đình

?Những đồ dùng hữu ích

•Bảng viết
• Đồng hồ to và dễ nhìn
• Đồng hồ cát
• Chuông báo giờ
• Bảng nam châm và các mặt cười/mếu

?Xác định hành vi mục tiêu

• Khi trẻ có quá nhiều hành vi có vấn đề, việc thay đổi một lúc tất cả hành vi là việc không khả thi.
• Nên chọn từ 1 đến 3 hành vi đang gây ảnh hưởng nhiều nhất đến đời sống của trẻ và của gia đình để thay đổi. • Khi việc chấm dứt hoàn toàn một hành vi là không khả thi, một mục tiêu khả thi có thể là giảm 30-50-80% số lần hành vi diễn ra.

?Đặt kỳ vọng về hành vi

Khi lên kế hoạch thay đổi hành vi, cần căn cứ vào khả năng trí tuệ, sự phát triển và mức độ nghiêm trọng về hành vi để có kỳ vọng phù hợp về sự tiến triển của hành vi.
• Đôi khi, một kế hoạch can thiệp hành vi hiệu quả giúp cho hành vi của trẻ không xấu đi, hoặc không xấu đi nhiều quá.
• Lưu ý là trong thời gian đầu của can thiệp hành vi, hành vi có vẻ như tệ đi trước khi khá lên.
Đưa ra hệ quả hành vi phù hợp
Đưa ra quy định về phần thưởng cho hành vi tốt và hình phạt cho hành vi xấu một cách phù hợp.
• Quy định này cần phù hợp với mức độ nghiêm trọng của hành vi, khả năng của trẻ và mức độ giám sát của chúng ta.

?Giám sát và kiểm tra

Một khi kế hoạch/bản cam kết về hành vi được đưa ra, bố mẹ cần giám sát chặt chẽ việc thực hiện hành vi của trẻ.
• Lưu ý: Nếu không giám sát và kiểm tra được hành vi thì không nên đưa ra kế hoạch, nếu không sẽ đánh giá không chính xác và gây ra sự lộn xộn hoặc hiểu nhầm ở trẻ. Tệ hơn nữa là sẽ gây ra sự “nhờn” và coi thường luật lệ trong gia đình.

?Thống nhất trong gia đình

Khi các thành viên không thống nhất cách ứng xử với trẻ sẽ dẫn tới tình trạng “trống đánh xuôi kèn thổi ngược”, hoặc giống như hình ảnh mỗi con kiến kéo mồi đi một phía, kết quả là miếng mồi không đi đâu cả.
• Cần có sự thống nhất khi can thiệp hành vi cho trẻ tại gia đình, nếu không có thể làm hành vi của trẻ thêm lộn xộn.
1 – 2 – 3 Kỳ diệu
Trước khi trừng phạt trẻ, cho trẻ cơ hội để sửa sai bằng cách đếm từ từ 1 – 2 -3. Nếu trẻ dừng lại trước khi số 3 được phát ra, lỗi sẽ được xóa bỏ.
Cách thưởng / phạt
Nói chung trẻ càng nhỏ tuổi hoặc khả năng nhận thức càng thấp thì việc thưởng / phạt nên diễn ra càng sớm sau khi hành vi xảy ra.
• Một khi đã đưa ra quy định về thưởng phạt, bố mẹ nên thực hiện quy định đó bằng mọi giá, điều thày thể hiện sự thống nhất trong ứng xử của bố mẹ, làm cho trẻ biết cách ứng xử và tin tưởng vào bố mẹ.

?Hãy tự cứu mình trước!

Trước khi có thể giúp được con một cách hiệu quả, bố mẹ cần có trạng thái tinh thần và thể chất thoải mái và cân bằng.
Không chỉ chăm lo cho con, bố mẹ cũng cần chăm lo cho chính bản thân mình.

☘️☘️☘️Thông điệp

• Bản chất của can thiệp hành vi là làm thay đổi môi trường xung quanh và thay đổi cách phản ứng của những người xung quanh với trẻ để làm thay đổi hành vi của trẻ.
• Thay đổi hành vi con người là việc khó khăn và lâu dài.
• Đôi khi duy trì tình trạng hành vi không kém đi hoặc kém đi không nhiều cũng là thành công.
• Không phải mọi phương pháp thay đổi hành vi đều có tác dụng như nhau với mọi trẻ hoặc có hiệu quả vào mọi thời điểm.
• Cần sự thống nhất của tất cả các thành viên trong gia đình trước bất cứ một kế hoạch hành vi nào.
• Để giúp con tốt hơn, bố mẹ hãy để ý chăm sóc bản thân mình.
Với nhiều năm kinh nghiệm tư vấn tâm lý và nghiên cứu chuyên sâu, chúng tôi tự hào là Trung tâm tư vấn và trị liệu về uy tín, chất lượng tại Hà Nội. Khi con bạn gặp bất cứ khó khăn nào về tâm lý, vui lòng liên hệ:
Công ty TNHH Tâm Lý Smile
Trung tâm Can thiệp và trị liệu Tâm lý Smile
?Số 3 ngõ 169 đường Trung Văn – Phường Trung Văn – Nam Từ Liêm – Hà Nội
?Hotline: 0971218523 Website:tamlysmile
Mail: thamvantrilieutamlysmile@gmail.com

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *